همزمان با فرارسیدن شب شهادت حضرت علی بن موسیالرضا (ع)، حرم مطهر رضوی میزبان آیین دیرینه خطبهخوانی است؛ مراسمی که با حضور تولیت آستان قدس رضوی، مسئولان کشوری و لشکری و خادمان بارگاه منور رضوی در صحن و سرای حرم مطهر برگزار میشود.
خطبهخوانی یکی از آیینهای رسمی و دیرینه حضور خادمان امام رضا (ع) است که هر سال در دو مناسبت، شب عاشورای حسینی و شب شهادت امام رضا (ع)، برگزار میشود؛ سنتی که در گذر زمان، از یک مراسم آیینی فراتر رفته و به بخشی از حافظه تاریخی و معنوی حرم رضوی تبدیل شده است.
خطبهخوانی؛ روایتی زنده از تاریخ حرم امام رضا (ع)
خطبهخوانی در حرم مطهر رضوی تنها یک آیین سوگواری نیست؛ روایتی زنده از تاریخ، ایمان، سنت و پیوند دیرینه مردم با امام هشتم (ع) است؛ روایتی که در روشنای شمعهای خادمان و زمزمه دعاهای زائران، نسل به نسل ادامه یافته است.
از همین رو، خطبهخوانی را میتوان یکی از آیینهای ماندگار حرم مطهر امام رضا (ع) دانست؛ آیینی که گذشته و امروز را در کنار یکدیگر مینشاند و خاطره نسلهای مختلف زائران و خادمان را به هم پیوند میدهد.
شرحی بر خطبهخوانی؛ از حمد پروردگار تا ذکر امام مهربانیها
خطبه شب شهادت امام رضا (ع) تنها عباراتی آیینی نیست؛ بلکه مجموعهای از مضامین دینی، اعتقادی و معنوی را در خود جای داده است.
این خطبه با حمد و ثنای پروردگار متعال آغاز میشود و با صلوات و درود بر پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت عصمت و طهارت (ع) ادامه مییابد. در ادامه، ارادت و توسل به ساحت مقدس حضرت علی بن موسیالرضا (ع) بیان میشود و دعا برای تعجیل در فرج حضرت ولیعصر (عج) نیز از بخشهای این آیین است.
شمعهایی که روایتگر سالهای سوگ و ارادتاند
اسناد تاریخی موجود در مراکز اسناد آستان قدس رضوی نشان میدهد که خطبهخوانی در گذشته نیز با حضور تولیت آستان قدس رضوی، صاحبمنصبان، خادمان و زائران برگزار میشده است.
خادمان در شب شهادت امام رضا (ع)، با شمعهای روشن در دست، در گرداگرد صحن حرم مطهر رضوی اجتماع میکردند و به عزاداری میپرداختند؛ رسمی که همچنان در آیین خطبهخوانی حرم رضوی تداوم دارد.
امروز نیز خادمان حرم امام رضا (ع) پس از اقامه نماز مغرب و عشاء، با شمعهای روشن در صحنهای حرم مطهر حضور مییابند و در سوگ شهادت امام هشتم (ع) به عزاداری میپردازند.
نور شمعها در دل شب و در میان صحنهای حرم، تصویری از پیوند گذشته و امروز میآفریند؛ گویی هر شمع، روایتگر ارادتی است که سالها و نسلها در جوار بارگاه رضوی روشن مانده است.
به این ترتیب، خطبهخوانی در حرم مطهر رضوی آمیزهای از سوگ، احترام، اجتماع و معنویت است؛ آیینی که هم جلوهای از عزاداری شیعی را به نمایش میگذارد و هم پیوند تاریخی مردم با آستان امام مهربانیها را یادآوری میکند.
ماجرای خطبه متفاوت در شب عاشورای ۱۳۵۷ چه بود؟
در میان روایتهای تاریخی خطبهخوانی در حرم مطهر رضوی، سال ۱۳۵۷ جایگاهی ویژه دارد؛ سالی که ایران در آستانه تحولی بزرگ قرار گرفت و حرم امام رضا (ع) نیز شاهد یکی از متفاوتترین خطبههای تاریخ معاصر خود شد. به گونهای که خطبه شب شهادت امام رضا (ع) در سال ۵۷ سرآغازی بر پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در مشهد بود.
در ۱۹ آذر ۱۳۵۷، همزمان با شب عاشورای حسینی، رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای خطبه شب عاشورا را در صحن عتیق حرم مطهر امام رضا (ع)، به نام امام خمینی (ره) قرائت کردند؛ اقدامی که در فضای سیاسی آن روز، معنایی فراتر از یک مراسم آیینی داشت. منابع تاریخی این اقدام را شکستن سنت پیشین مراسم دانستهاندکه در دوره پهلوی همراه بود.
آن شب، آیین دیرینه خطبهخوانی در حرم مطهر رضوی، رنگ و بوی مبارزه و اعتراض به خود گرفت و به یکی از صحنههای ماندگار پیوند میان آیین مذهبی و تحولات انقلاب اسلامی در مشهد تبدیل شد.
روایت تاریخی سخنان حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای
رهبر شهید انقلاب در مراسم خطبهخوانی شب عاشورای سال ۵۷، امام هشتم (ع) را خطاب قرار میدهند و گفتند، «یا بن رسولالله! از شما معذرت میخواهم که طاغوتیان هر ساله مراسم امشب را در کنار حرم شما برپا میکردند، در حالیکه نه به شما ایمان داشتند و نه به جدتان حسین (ع)، ما خراسانیها فقط نظارهگر آنها بودیم، نه چارهای داشتیم و نه توانی، ساکت بودیم.».
سپس روی سخن را به فرماندار نظامی مشهد و استاندار کردند و گفتند، «نکتهای را از تاریخ انقلاب فرانسه بهشما یادآوری میکنم. حاکمان فرانسه در آن زمان انتظار سقوط حکومتشان را نداشتند، ۲۰ روز پیش از پیروزی انقلاب فرانسه خیرخواهان، حاکمان را بهتسلیم در برابر اراده ملت فراخواندند، اما آنان بر لجاجت و تکبر خود پافشاری کردند، انقلاب برخلاف میل حاکمان پیروز شد، اینک یکی دو ماه بیشتر بهپیروزی ما نمانده است، شما را نصیحت میکنم و میگویم با مردم بهنیکی رفتار کنید».
این سخنان در روزهایی بیان شد که موج اعتراضات مردمی سراسر کشور را فراگرفته بود و مشهد نیز یکی از کانونهای مهم مبارزات انقلابی به شمار میرفت. از همین رو، خطبه شب عاشورای سال ۱۳۵۷ در حافظه تاریخی خطبهخوانی حرم مطهر رضوی جایگاهی متفاوت یافت.
نظر شما